Azərbaycan xalqının müasir tarixində elə günlər var ki, həmin tarixlər yalnız təqvimdə müəyyən bir günü ifadə etmir, xalqın milli yaddaşında bütöv bir dövrün, böyük tarixi dönüşün və dövlətçilik iradəsinin rəmzinə çevrilir. 20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü də Azərbaycan tarixində məhz belə əlamətdar günlərdən biridir. Bu gün dövlətimizin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması ilə nəticələnən tarixi proseslərin məntiqi yekununu ifadə edir. Azərbaycanın dövlətçilik tarixində suverenlik anlayışı hər zaman xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Suveren dövlət olmaq yalnız beynəlxalq hüquq baxımından müstəqil qərarlar qəbul etmək deyil, həm də həmin qərarları ölkənin bütün ərazisində həyata keçirmək, dövlət sərhədlərinin və konstitusiya quruluşunun bütövlüyünü təmin etmək deməkdir. Bu baxımdan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa edilməsi xalqımızın milli dövlətçilik tarixində mühüm mərhələ təşkil edir.
Uzun illər ərzində Azərbaycan torpaqlarının işğal altında qalması ölkənin qarşısında ciddi siyasi, hərbi, sosial və humanitar problemlər yaratmışdı. Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal edilmiş, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdü. Münaqişənin sülh yolu ilə həlli istiqamətində uzun illər aparılan danışıqlar isə nəticə etibarilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasını təmin edə bilmədi. Bununla belə, Azərbaycan dövləti bütün bu illər ərzində öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etmək məqsədindən imtina etmədi. Ölkənin iqtisadi, siyasi və hərbi potensialının gücləndirilməsi, beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın mövqeyinin möhkəmləndirilməsi və milli həmrəyliyin qorunması bu istiqamətdə həyata keçirilən dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsinə çevrildi.
44 günlük Vətən müharibəsi və tarixi dönüş: 2020-ci ilin sentyabrında başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində ölkənin ərazi bütövlüyünün böyük hissəsi bərpa edildi. Dövlət başçısının müharibə dövründə xalqa müraciətləri və beynəlxalq ictimaiyyətə verdiyi açıqlamalar Azərbaycanın mövqeyinin dünyaya çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdı. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində Azərbaycanın bir sıra şəhər, rayon və kəndləri işğaldan azad edildi. Şuşa şəhərinin azad olunması isə müharibənin gedişində xüsusi tarixi əhəmiyyət daşıyan hadisə oldu.
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında imzalanmış üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasına və bölgədə yeni reallığın formalaşmasına səbəb oldu. Bununla yanaşı, Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi olaraq qalırdı.
Sonrakı dövrdə Azərbaycan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə başladı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi, yeni yolların və infrastrukturun yaradılması, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Lakin Qarabağda dövlət suverenliyinin tam təmin olunması prosesi hələ başa çatmamışdı. Bölgədə mövcud olan qanunsuz silahlı birləşmələr, mina təhlükəsi və digər təhlükəsizlik problemləri Azərbaycanın qarşısında əlavə çağırışlar yaradırdı.
19–20 sentyabr 2023-cü il: suverenliyin tam bərpası: 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri ölkənin dövlət suverenliyinin tam bərpası baxımından həlledici mərhələ oldu. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasətinin əsas nəticələrindən biri Azərbaycanın suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində təmin edilməsi idi. Sentyabr hadisələrindən sonra dövlət başçısının Xankəndidə Azərbaycan Bayrağını ucaltması isə ölkənin müasir tarixində mühüm rəmzi hadisələrdən biri kimi yadda qaldı.
2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Qarabağ iqtisadi rayonunda konstitusiya quruluşunun bərpa edilməsi məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladı. Tədbirlər nəticəsində Azərbaycan ərazisində qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyətinə son qoyuldu və sentyabrın 20-də atəşin dayandırılması ilə bağlı razılaşma əldə edildi. Bu hadisələr Azərbaycanın dövlət suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində təmin edilməsi baxımından mühüm tarixi mərhələ oldu. Beləliklə, 30 ildən artıq davam edən işğal və separatizm probleminin hərbi-siyasi nəticələri aradan qaldırıldı və Azərbaycanın dövlət hakimiyyəti ölkənin bütün ərazisində bərpa edildi. Məhz bu tarixi hadisənin əhəmiyyətini nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikasında 20 sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsis edildi. Bu qərar tariximizin mühüm səhifələrindən birinin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
20 Sentyabr yalnız hərbi uğurun deyil, həm də Azərbaycan dövlətinin uzunmüddətli və ardıcıl siyasətinin nəticəsini ifadə edən bir tarixdir. Bu tarix Azərbaycan xalqının öz dövlətinə, torpağına və gələcəyinə bağlılığının rəmzlərindən birinə çevrilmişdir.
Suverenlik – dövlət müstəqilliyinin əsas şərti: Suverenlik anlayışı dövlətin müstəqilliyinin fundamental elementlərindən biridir. Dövlətin suverenliyi onun daxili və xarici siyasətini müstəqil şəkildə müəyyən etməsi, dövlət hakimiyyətinin bütün ölkə ərazisində üstün hüquqi qüvvəyə malik olması və ərazi bütövlüyünün qorunması ilə bağlıdır. Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası bu baxımdan yalnız milli məsələ deyil, həm də beynəlxalq hüququn fundamental prinsipləri ilə əlaqəli hadisədir. Dövlətlərin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və sərhədlərinin toxunulmazlığı müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin əsas prinsipləri sırasında yer alır.
Azərbaycan uzun illər ərzində beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi sənədlərə əsaslanaraq öz ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsini tələb etmişdir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması məsələsi öz əksini tapmışdı. Lakin həmin sənədlərin uzun müddət icra olunmaması münaqişənin davam etməsinə səbəb olan amillərdən biri kimi qiymətləndirilirdi.
2020-ci il müharibəsindən və 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra yaranmış yeni vəziyyət Azərbaycanın öz ərazisində dövlət suverenliyini tam təmin etməsinə imkan verdi. Bu proses həm də beynəlxalq hüquqda dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyinin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirdi.
Zəfərdən quruculuğa: Dövlət suverenliyinin bərpasından sonra Prezident İlham Əliyevin müəyyən etdiyi əsas istiqamətlərdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq layihələri bu siyasətin praktiki ifadəsidir. Yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, müasir infrastrukturun yaradılması, nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin bərpası və sosial obyektlərin tikilməsi həmin ərazilərin ölkənin iqtisadi və sosial həyatına yenidən inteqrasiyasına xidmət edir.
Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıtması isə Azərbaycanın qarşısında duran mühüm humanitar və sosial vəzifələrdən biridir. İnsanların uzun illərdən sonra doğma torpaqlarına qayıtması yalnız fərdi talelər baxımından deyil, həm də milli yaddaş və tarixi ədalətin bərpası baxımından əhəmiyyətlidir.
Bu gün Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinin mühüm göstəricilərindən biridir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin ölkənin iqtisadi, sosial və mədəni həyatına yenidən inteqrasiyası qarşıdakı illərin əsas vəzifələrindən biri olaraq qalır.
20 Sentyabrın milli yaddaşımızdakı yeri: Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı deyil. Tarix həm də cəmiyyətin özünü dərk etməsinin, milli kimliyini və dövlətçilik ənənələrini qorumasının mühüm vasitəsidir. 20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycan xalqının müasir tarixində milli birlik, dövlətçilik və suverenlik anlayışlarının vəhdətini ifadə edən mühüm tarixdir. Bu gün gənc nəslə dövlət müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün əhəmiyyətinin aşılanması baxımından da mühüm tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi asanlıqla əldə edilməyib. 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan qarşısında mürəkkəb siyasi və iqtisadi problemlərlə yanaşı, ərazi bütövlüyünün qorunması kimi ağır məsələ də dayanmışdı. Sonrakı illərdə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişafın təmin edilməsi və müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi Azərbaycanın dövlətçilik potensialının artmasına şərait yaratdı. 20 Sentyabr bu uzun tarixi prosesin mühüm nəticələrindən birini simvolizə edir. Bu tarix Azərbaycan xalqının dövlətçilik iradəsinin, ərazi bütövlüyünə bağlılığının və milli həmrəyliyinin ifadəsidir.
Azərbaycan Texnologiya Universiteti
Sosial məsələlər və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə prorektor
Şahmar Umud oğlu Həsənov
